 |
INFO |
|
|
Manastir Ozren Sv.Nikola |
|
Lokacija
Manastir Ozren nalazi se u sjeveroistočnoj Bosni, tačnije na pola puta između Tuzle i Doboja.
Od mjesta
Petrovo (ranije Bosansko Petrovo Selo), koje je optinsko sredite, manastir je udaljen 6 km.
Obuhvata k.č. br.
3343, vlasnitvo Srpske pravoslavne crkve, Republika Srpska.
Istorijski podaci
Manastir Ozren je centar vjerskog ivota pravoslavnih Srba područja planine
Ozren i srednjeg toka rijeke Sprece
Podataka o osnivanju manastira Ozren i vremenu izgradnje manastirske crkve
nema mnogo. Prvi pouzdan
izvor koji se direktno odnosi na ozrensku crkvu jeste natpis u naosu,
koji je isklesan iznad ulaznih vrata i koji sadri
podatak da je 1587. godine pop Jakov Marić
postavio patos u crkvi (LJ. Stojanović, 793. str.; Z. Kajmaković, str.
232, sl. 173.).
Na osnovu ovog natpisa pretpostavlja se da je crkva ustvari sagrađena u drugoj polovini XVI vijeka,
neto prije nastanka pomenutog natpisa.
Prema dr. Duanu Kaiću, manastirska crkva sagrađena je u XVI vijeku, ali on
navodi i godinu 1557. kada
je na prijesto srpskih patrijarha u Peći doao Makarije Sokolović,
koji je uspostavio normalizaciju stanja u Srpskoj
crkvi.
To je vrijeme kada su otpočele obnove, dotad zaputenih crkava i
manastira. Tronoki ljetopisac kae da je
patrijarh Makarije ot brata svojego,
velikago vezira turskago carskim atierifom vsa manastiri i cerkvi ponovil
(Glasnik SUD 5, 1867, M. Mirković, 1965,88).
Koristeći se novim kursom turske politike, otpočela je uurbana obnova starih
crkava i dogradnja ili
podizanje novih. Crkva manastira Ozren,
spada, kao i sve ostale crkve koje su podignute u vrijeme Makarija i
kasnije na tlu Bosne i Hercegovine, u grupu provincijskih crkava uproćenog tipa.
I pored toga to su crkve
podizane sa skromnim sredstvima obično na brzu ruku,
da se iskoristi povoljan politički momenat, pokazuju one u
svojim arhitektonskim pojedinostima često vrlo zanimljivih pojava,
iz kojih se lako moe zaključiti da su njihovi
graditelji bili dobri majstori, vični građenju monumentalnih vjerskih građevina,
i da su svoja iskustva batinili od
predaka čija su djela bila rasijana po čitavoj teritoriji nemanjičke drave.(Đ. Mazalić, 1951, str.101)
Narodno predanje koje se iskristalisalo u XVIII vijeku, a kasnije je i zapisano,
uporno tvrdi da je Manastir
Ozren zadubina Nemanjića,
odnosno srpskog kralja Dragutina iz vremena kada je on kao "sremski kralj" (1284-
1321)
vladao i ovim krajevima Usorom i Solima (D. Kaić, str. 6).Pouzdanijih podataka o ranijem nastanku
manastira, odnosno njegovom osnivanju i vremenu izgradnje manastirske crkve nema.
Prvi pouzdan izvor koji se direktno odnosi na ozrensku crkvu jeste natpis u naosu,
koji je isklesan iznad
ulaznih vrata.
Natpis sadri podatak da su u crkvi rađeni neki radovi. Kad su počeli radovi na
gradnji same crkve, koja po
svojim arhitektonskim osobinama pripada XVI vijeku, ne zna se.
U prvim decenijama XVII vijeka manastirska crkva na Ozrenu je ivopisana
freskama. Umjetnik je to sa
svojim saradnicima uradio 7114. godine od Stvaranja svijeta,
5508. godine prije Hristovog rodjenja, odnosno
negdje
između 1. septembra 1605. i 31. avgusta 1606. godine (Z.Kajmaković, 1971, str. 351-357). Pop Strahinja
koji je bio pozvan od strane igumana Joakima, nije ivopisao cijelu crkvu, nego
samo naos i oltar, dok je priprata
ostala neoslikana. U periodu izmedju 1. septembra 1608. godine i 31. avgusta
1609. godine, novi slikar je
ivopisao pripratu ozrenske manastirske crkve, o čemu govori i natpis u crkvi.
Ovdje je bitna ktitorska kompozicija
igumana Joakima, u kojoj iguman Joakim dri u desnoj ruci svitak sa koga je
izbrisan tekst, a lijevom čini gest prema sv. Nikoli kojim mu predaje na dar
ovaj ivopis i sve oko čega se on lično trudio u čast sv. Nikole.
Vijesti o ivotu Manastira Ozren u XVII vijeku, sve do velikog austrijsko-turskog rata (1683 1699) veoma
su oskudne.
Ipak i pored toga iz podataka o obimu radova na crkvi, naročito radova na pokrivanju i ivopisanju
crkve, moe da se zaključi da je manastirska zajednica bila brojna i ekonomski jaka. Do danas se sačuvalo
predanje da je u manastiru bilo mnogo kaluđera, da su imali lijepo imanje i mnogo stoke. Na jednoj kosi iznad
manastira, nalazio se manastirski vinograd od 60 dunuma (D. Kaić, str. 25).
Nakon austrijsko-turskog rata, tj. nakon povlačenja austrijske vojske, na čijoj strani je učestvovala vecina
srpskog stanovnistva, zajedno sa svojim duhovnim predvodnicima - svetenstvom i monatvom), Manastir Ozren je
stradao kao i većina ostalih manastira (Papraća, Liplje, Stuplje i ostali), ali njegova crkva nije poruena. Nakon toga
manastir je dugo vremena bio zaputen, i zabiljeene su samo sitne intervencije, poput popravke krova.
Dobivi dozvolu od nadlenih turskih vlasti, 1842. godine izvrena je obnova manastirske crkve pod
vođstvom prote Marka Marjanovića, o čemu je ostao napisan izvjetaj u zapisu na Cvjetnom Triodu ( Moskva,
1837. godine),
koji se i sada nalazi u manastiru, dok je tri decenije kasnije ispred crkve sagrađen visoki zvonik.
Prilikom ove obnove na crkvu je stavljen novi krov. O tome je ostao natpis na starom kamenom krstu
kupole i natpis iznad prozora na junoj fasadi manastirske crkve.1849. godine
urađene je česma Kaluđerica, u vrhu
manastirske livade. Malo dalje od ove česme nizale su se drvene kolibe, do 80 na broju u koje se narod uklanja
od kie, snijega i rđava vremena,
kad crkvi dođe na molitvu.(Đ. Petrović, Kratki opis manastira Ozrena, 75. str)
Kasnije je taj broj koliba rastao, ali su one, po naredbi igumana Danila Bilbije ( 1923 1930), sve poruene.
1920. godine probijen je put iz Bosanskog Petrovog Sela do manastira, izvreno pokrivanje crkvenog krova
bakrom, obnovljena i uređena manastirska česma Kaluđerica i osnovano je dječije oporavilite (D. Kaić, str. 46.).
U toku II svjetskog rata manastir je opljačkan.
Za tačno određivanje godine izgradnje Manastira Ozren mogla bi da bude od vanosti i nedavno utvrđena
razlika u tehnologiji fresko maltera u različitim zonama naosa. Struktura maltera i bojeni sloj sokla u naosu ukazuju
da ih nije radio isti majstor koji je oslikao ivopis na gornjim zonama zidova. Ta zapaanja o razlikama u strukturi
maltera navode na pomisao o postojanju fresaka starijih od onih koje je izradio pop Strahinja 1605. i 1606. godine
(evo, str.102-103).
CRKVA
Objekat manastirske crkve na Ozrenu, u potpunosti je urađen u duhu srednjevjekovne crkvene arhitekture
XIII vijeka, kao i stoljetne tradicije naroda Ozrena. Manastirska crkva predstavlja
jedinstvenu cjelinu iz jedne epohe.
Objekat ima jednobrodnu osnovu sa pravougaonim bočnim
pjevnicama prislonjenim uz naos, iznutra polukrunom,
a spolja petougaonom apsidom i pravougaonim
narteksom (pripratom) uim od naosa, presvedenim poluobličastim
svodom. Nad centralnim prostorom naosa uzdie se visoka kupola oslonjena na
slobodnostojeće stupce. Tambur
kupole je sa unutranje strane krunog, a spolja osmostranog presjeka.
U unutranjosti tambur kupole je oslonjen
na pandatife, dok je sa spoljne strane ova forma uklopljena u kubično postolje
kupole.
Bočne pjevnice presvedene su podunim poluobličastim svodovima, koji zajedno sa takođe podunim
poluobličastim svodovima istočnog i zapadnog traveja i sa polukrunim lukovima
oslonjenim na stupce, podupiru
kupolu. Apsida je presvedena polukalotom.
Na tamburu kupole nalazi se osam istih, visokih lučno zavrenih
prozora.
Jednobrodna osnova sa polukrunom apsidom i pravougaonim bočnim pjevnicama prislonjenim uz naos,
kao i gornja konstrukcija u kojoj se kupola oslanja na sistem svodova i lukova nad
pjevnicama, istočnim i zapadnim
travejem, kao i prelaz sa kvadratne osnove koju čine slobodnostojeći stupci na
krunu osnovu tambura izveden
posredstvom pandatifa, karakteristični su za građevine tzv. rake
stilske grupe u srpskoj srednjevjekovnoj sakralnoj
arhitekturi. Karakterističan elemenat rake arhitekture je i kockasto postolje
(tambur caree) na koje se spolja
oslanja tambur kupole. Najreprezentativniji primjeri rake kole
Bogorodična crkva u Studenici, iča, Morača,
Mileeva, Sopoćani, Gradac,
podignuti su kao zadubine srpskih kraljeva u XIII vijeku. U vrijeme osmanske
vladavine, posebno nakon obnove Pećke patrijarije 1557. godine, pa sve do posljednje decenije XVII vijeka,
razmjerno veliki broj obnovljenih pravoslavnih crkava na području Pećke patrijarije izgrađen je u duhu rake kole,
to je uočljivo na njihovoj osnovi, u elevaciji i fasadnoj dekoraciji - crkve manastira Liplje, Tavna, Vozuća, Tronoa,
Sveta Trojica u Ovčaru, Rača kod Bajine Bate i mnoge druge.
Fasadna dekoracija na crkvi Manastira Ozren sa stepenastom profilacijom kamenih okvira portala i prozora
i sa frizovima arkadica na vijencu apside, kockastog postolja i tambura kupole, takođe se oslanja na arhitektonsku
plastiku rake kole naravno, u daleko siromanijem obliku i redukovanoj formi.
Kao načelo prilikom postavljanja otvora na crkvi uzeti su logičan poloaj i simetrija.
Jedan portal je u
zapadnom zidu priprate,a jedan u zapadnom zidu crkve.
Po jedan prozor postavljen je na sredini bočnih strana priprate,
po jedan na bočnim stranama zapadnog i srednjeg traveja crkve,
zatim prozor u osovini apside i jo po
jedan uzak prozor
u osovinama apsida proskomidije i đakonikona (M.uput, str. 179).
Za gradnju objekta koriteni su lokalni građevinski materijali pritesani kamen
iz ozrenskih kamenoloma i
to vie vrsta.
Crkveni zidovi su od pritesanog serpentina. Uglovi objekta
urađeni su od bolje otesanih blokova
pječara, iz sela Krtove (D. Kaić, str. 58).
Od ovog kamena su urađeni i svi dekorativni elementi enterijera i spoljni
ukrasi na objektu,
osim dovratnika koji je izveden od crvenkastog krečnjaka to portalu daje svečaniji i raskoniji
izgled. Crkva je u svom izvornom stanju bila pokrivena
indrom i kasnije je krov pokriven bakarnim limom.
Iz
vremena kada je crkva bila pokrivena indrom,
kupola objekta je imala oblik konusa.
Do 1878. godine na zapanoj fasadi je bila izrađena nadstrenica, koja je izgradnjom četvrtastog zvonika
uklonjena. Zvonik je sazidan od blokova pječara. Na manastirskoj crkvi su sada tri
zvona. Najstarije je i najveće.
Na sebi ima sljedeći zapis: Posvećeno spasitelju Bogu na potrebu nae svete matere crkve od srpsko
pravoslavnog naroda dolnjotuzlanskog, 1882., a uz rub stoji napisano: Livali Đorđa pl. Bote sinovi u Vrcu.
Srednje zvono sa jedne starne ima ugraviran lik Isusa Hrista i tekst: Zvona, zvonite, slavu boju raznosite, nae
molitve Bogu uznosite. S druge strane je grb srpske crkve, a ispod njega tekst: Godine 1976. Gospode pomiluj
nas. Zvono manastira sv. Nikole u Ozrenu. Malo zvono na jednoj strani ima ugraviran lik Bogorodice i tekst:
Molitvama Presvete Bogorodice, Gospode spasi nas. S druge strane, ispod grba srpske crkve pie:
Godine
1976. Zvono manastira Ozrena u Bosni. (D. Kaić, 1981, str. 93)
ČESME
Pokraj manastira Ozren postoje tri česme od kojih je najstarija Kaluđerica,
koja se nalazi uvrh manastirske
livade.
Iz česme voda kroz dvije gvozdene cijevi otiče kao potok kroz manastirsku livadu.
Narod Ozrena je uz
pomoć popova Mijata i Ignjata 1849. godine uredio česmu, ogradio prostor u obliku kućice o čemu postoji i kamena
ploča sa natpisom.
Druga česma je izgrađena blie manastiru, a podignuta je u spomen arhiepiskopu dabrobosanskom,
mitropolitu sarajevskom Đorđu Nikolajeviću. Podignuta je 1887. godine, o čemu svjedoči ploča.
Treća česma je
ugrađena 1975. godine u novu betonsku ogradu manastirske porte,
a iznad nje je sagrađen betonski spomenik sa
likom sv. Nikole, manastirskog patrona.
Koriscena literatura
1889. Vitanović, T, Manastir Ozren, Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu br II, Sarajevo, 1889.
1935./36. Ćorović, V, Hercegovački manastiri, Starinar srpskog arheolokog drutva, serija III, kn. X-XI, Beograd
1935./1936,str. 1- 36.
1971. Kajmaković, Z, Zidno slikarstvo u Bosni i Hercegovini, Veselin Maslea, Sarajevo, 1971.
1982. Kaić D, Manastir svetog Nikole Ozren, Tuzla, 1982.
1983. Kojić, Lj, Manastir itomislići, Sarajevo, 1983.
1998. Rakić, S, Ikone Bosne i Hercegovine (16- 19. vijek), Beograd, Zavod za zatitu spomenika kulture, 1998.
Stojanović Lj, Stari srpski zapisi br. 473.
1984. uput M., Srpska arhitektura u doba turske vlasti, Beograd, 1984.
2002. evo Lj., Pravoslavne crkve i manastiri u Bosni i Hercegovini do 1878. godine, Biblioteka Batina, Glas
Srpski, Banjaluka, 2002.
|
|
Komentari |
|
|
Upiši komentar |
|
|
Molimo Vas prijavite se pre nego što upišete komentar
|
|
Оцене |
|
|
|
